ስለ እኛ

የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቲያትር ታሪካዊ ዳራ

ስለ የኃይለ ሥላሴ ቲያትር ማቋቋም

ኃይለ ሥላሴ (1884–1967 ዓ.ም. / 1892–1975 እ.ኤ.አ.)

በጥንቱ ስሙ የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ቲያትር በመባል የሚታወቀው የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቲያትር፣ በ1948 ዓ.ም. (በ1955 እ.ኤ.አ.) የተመሠረተው የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴን 25ኛ ዓመት የብር ኢዮቤልዩ የንግሥና በዓል ለማክበር ነበር። ምንም እንኳ ተቋሙ ለበዓል ማክበሪያ ብቻ እንደተገነባ መታሰቢያ ተደርጎ በተደጋጋሚ ቢታሰብም፣ የታሪክ መዛግብት እንደሚያሳዩት ተቋሙ ጥልቅ የሆነ ተልዕኮ ነበረው፤ እሱም የሀገሪቱን የሥነ ጥበብ ዘርፍ በጥንቃቄ እያዘመኑ፣ እውነተኛውን የኢትዮጵያ ባህላዊ ቅርስ መጠበቅና ማበልጸግ ነበር።

እ.ኤ.አ. በ1940ዎቹ ካርሊ ውስጥ የምዕራባውያን እና የአሜሪካ የባህል ተፅእኖዎች በኢትዮጵያ ማህበረሰብ ውስጥ በፊልም፣ በሙዚቃ እና በስነ-ጽሁፍ ውስጥ ዘልቀው መግባት ጀመሩ። በዚህ የተደናገጡት የሀገር ውስጥ ምሁራን የውጭ ተጽእኖን ለመቋቋም እና ከአለም አቀፍ የጥበብ እድገቶች ተጠቃሚ ለመሆን የኢትዮጵያን ጥበብ ለማጠናከር ጥረት አድርገዋል።

ቀዳማዊ አፄ ኃይለ ሥላሴ የቲያትርና የሙዚቃ ሃይል ብሄራዊ ማንነትንና ኢኮኖሚያዊ ልማትን በማስተዋወቅ ረገድ ያለውን አቅም በመገንዘብ ይህንን ራዕይ አጥብቀው ደግፈዋል።

መጀመሪያ ላይ ቲያትር ቤቱ በአዲስ አበባ ከተማ ዘመናዊ ሙዚቃና ድራማ የሚያቀርቡ፣ ዕድሜያቸው ከ15 እስከ 18 ዓመት የሆኑ 6 ተማሪዎችን አቅፎ ነበር። እንደ ዮፍታሔ ንጉሤ እና አፈወርቅ አዳፍሬ ባሉ ታዋቂ ገጣሚዎች የተዘጋጁ ሥራዎች ከፍተኛ ቁጥር ያለውን ተመልካች የሳቡ ሲሆን፣ ይህም ትርኢቶቹ ሰው በተጨናነቀ ሁኔታ እንዲቀርቡ ምክንያት ሆኗል።

በ1940 (ዓ.ም.) በወቅቱ የአዲስ አበባ ከንቲባ በነበሩት በደጃዝማች ደሚሴ ወ/አማኑኤል መሪነት የቲያትር ማስፋፊያ ኮሚቴ ተቋቋመ። ቆየት ብሎም ከንቲባ ብላታ ዘውዴ በላይነህ ጉዳዩን ለጃንሆይ (ለአፄው) ያቀረቡ ሲሆን፣ ቀደም ሲል ሲኒማ ማርኮኒ ይባል በነበረው ሕንጻ ላይ የእድሳት ሥራ ተጀመረ። ይህ በጣሊያን ተገንብቶ የነበረው የሲኒማ አዳራሽ በፋሺስት ወረራ ወቅት ሳይጠናቀቅ ተትቶ የነበረ ሲሆን፣ በኋላም ወደ ዘመናዊ ቲያትር ቤትነት እንዲቀየር ተደርጓል።

ግንባታ እና የኪነ-ጥበብ አስተዋጽኦዎች

በቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ 1 ቲያትር ግንባታ ላይ አስተዋጽኦ ያበረከቱ ባለሙያዎች

ሞሪስ ካልካ (1921–1999)

ሞሪስ ካልካ (1921–1999) የዘመናዊቷን አዲስ አበባ ምስላዊ መገለጫ በመቅረጽ ረገድ ወሳኝ ሚና የተጫወተ አርቆ አሳቢ ፈረንሳዊ የቅርጻ ቅርጽ ባለሙያ እና የከተማ ንድፍ አውጪ (urbanist) ነበር። የታዋቂው ‘Grand Prix de Rome’ አሸናፊ የሆነው ካልካ፣ ግዙፍ የድንጋይ ውቅር ጥበብን (stone carving) ከስር ነቀልና ወደፊት ከሚያስብ ዘመናዊነት (modernism) ጋር የማዋሃድ ብቃቱ የሚደነቅለት ነበር። የሙያ ዘመኑ በስነ-ህንጻ እና በዲዛይን ላይ የተዘረጋ ሲሆን፣ በአውሮፓ ከሚገኙ መጠነ-ሰፊ የህዝብ ጥበባት (public art) ጀምሮ እስከ 20ኛው ክፍለ ዘመን ታዋቂው የቤት ዕቃ ዲዛይን ድንቅ ስራ እስከሆነው “ቡሜራንግ ዴስክ” (Boomerang Desk) ድረስ ያካትታል።

ለኢትዮጵያ ያበረከተው ከሁሉም በላይ ዘላቂ የሆነው አስተዋጽኦ፣ በ1955 (እ.ኤ.አ.) በዓፄ ኃይለ ሥላሴ ትዕዛዝ በብሔራዊ ቲያትር መግቢያ ላይ እንዲቆም የተደረገው ታላቁ የይሁዳ አንበሳ ሐውልት ነው። አሥር ሜትር ከፍታ ያለው ይህ ቅርጻ ቅርጽ ከተለመደው ተፈጥሯዊ የቅርጽ አሰራር (realism) ሙሉ በሙሉ በደፍረት የወጣ ሲሆን፣ ኢትዮጵያ ወደ አዲስ የእድገት ዘመን መሸጋገሯን ለመግለጽ ስልጡንና ጂኦሜትሪያዊ መስመሮችን ተጠቅሟል። ዛሬም ቢሆን ይህ ሐውልት ከብሔራዊ ቲያትር የስነ-ህንጻ ቅርስ የማይነጠል አካል እና በዓለም አቀፍ ደረጃ የታወቀ የኢትዮጵያ ጥንካሬ እና የባህል ኩራት መገለጫ ምልክት ሆኖ ይገኛል።

ሞሪስ ካልካ፣ ፊንቶን እና ሞዜ በአዳራሹ መግቢያ ላይ በግልጽ የሚታዩትንና ትራጄዲ (ሀዘን)፣ ኮሜዲ (ደስታ)፣ ውዝዋዜ እና ሙዚቃን የሚወክሉትን የቅርጻ ቅርጽ ጥበቦች የመሥራት ኃላፊነት ወስደው አከናውነዋል። እንዲሁም ሁለቱን የእንስሳት ቅርጻ ቅርጾች እና የይሁዳን አንበሳ ሐውልት ሰርተዋል።

ጣና ማኅበር (Tana Association)፦ የውስጥ ግንባታ ኃላፊ ሳልሞን (Salmon)፦ የውጭ ግንባታ ኃላፊ

ሄንሪ ሾሜት (Henry Shomet)፦ የቴክኒክ ቢሮውን ከመምራት በተጨማሪ (አጠቃላይ ተቆጣጣሪ እና የምህንድስና ኃላፊ)፣ መጋረጃዎችን፣ ምንጣፎችን፣ ስዕሎችን፣ የመድረክ እና የሲኒማ ዕቃዎችን፣ መስተዋቶችን እና ሞዛይኮችን ጨምሮ የቲያትር ቤቱን የውስጥ ሥራዎች የመሥራት ኃላፊነት ወስዶ ነበር።

የአዳራሹ መግቢያ፣ የሁለቱ እንስሳት ቅርጻ ቅርጾች

አቶ አላይ፣ አቶ ካልካ፣ አቶ ፌልቶን እና አቶ ሞዜ በዚህ ሥራ ላይ እንዲያግዟቸው በሄንሪ ሾሜት ተመርጠው ነበር። ተጨማሪ ዓለም አቀፍ አበርካቾች የሆኑት አቶ ፔሬዝ እና አቶ ፒንሆ በመጋረጃዎች እና በዲዛይን ሥራው ላይ ተመድበው ነበር። (ማሳሰቢያ፦ በጽሑፉ ላይ “Messi” የሚለው ቃል በፈረንሳይኛ “Messieurs / Messrs” ወይም “ክቡራን/አቶ” ለሚለው የአክብሮት መጠሪያ የገባ ነው)

የቲያትር ቤቱ ግንባታ እየተካሄደ በነበረበት ወቅት፣ ቀደም ሲል በአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት ሥር ይሠሩ ለነበሩ ባለሙያዎች ሥልጠና ለመስጠት አዲስ አሰልጣኝ ከኦስትሪያ መጣ። የመመረቂያ ትርኢቱን ለማዘጋጀት፣ ኦስትሪያዊው አሰልጣኝ ፍራንዝ ዘልዌከር የሀገር ውስጥ ተዋናዮችን እና ሙዚቀኞችን አሰለጠነ።

ዘልዌከር ከጠቅላይ ሚኒስትር ቢትወደድ መኮንን እንደልካቸው ጋር በመተባበር ዳዊትና ኦሪዮን (David and Orion) የተሰኘውን ሙዚቃዊ ተውኔት አዘጋጀ። በተጨማሪም የሙዚቃ አፍቃሪያን ማኅበርን የመሰረተ ሲሆን፣ የቲያትር ቤቱ የመጀመሪያው የኪነ ጥበብ ዳይሬክተር ሆኖ አገልግሏል።

ፍራንዝ ዘሌከር (ዘልዌከር)

የቲያትር ቤቱ ሕንጻ በ1948 እና በ1955 (እ.ኤ.አ.) መካከል በ3.5 ሚሊዮን ብር ወጪ ተጠናቀቀ። ታላቅ የምረቃ ሥነ-ሥርዓቱ በኖቬምበር 1955 የተካሄደ ሲሆን፣ በዕለቱም የፈረንሳይ ባሌት (ballet) ውዝዋዜ ትርኢት እና የዳዊትና ኦሪዮን የመጀመሪያ ትርኢት ቀርበው ነበር።

ጥቅምት 10 ቀን 1955 (እ.ኤ.አ.) 10 ሜትር ከፍታ ያለው የይሁዳ አንበሳ ሐውልት ቀዳማዊ አፄ ኃይለ ሥላሴ በተገኙበት ተመረቀ። በምረቃው ላይ ንግግር ያደረጉት አፄው፣ ቲያትርን ለትምህርት፣ ለንቃተ-ህሊና (ለማብራት) እና ለብሔራዊ ኩራት ማስተላለፊያ መሣሪያ አድርጎ ለመጠቀም ያለቸውን ቁርጠኝነት አፅንዖት ሰጥተው ገልጸዋል።

የቲያትር ቤቱ ዕድገትና ዝግገት

ቲያትር ቤቱ ከተመረቀ በኋላ፣ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ቲያትር የዓለም አቀፍ አርቲስቶችን ትርኢቶች ያስተናገደ ሲሆን ሰፊ አድናቆትንም አትርፏል። እንዲያውም አንደኛው ከሳን ፍራንሲስኮ የመጣ የባሌት (ballet) ውዝዋዜ ባለሙያ (choreographer)፦ “ይህ እስካሁን ከተጠቀምንባቸው መድረኮች ሁሉ እጅግ በጣም ምርጥ ከሚባሉት አንዱ ነው” ሲል አስተያየቱን ሰጥቷል።

የቲያትር ቤቱ ሕንጻ መጀመሪያ ላይ የተገነባውና የሚተዳደረው በአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት ቢሆንም፣ የኪነ-ጥበብ አመራሩ ግን ከቪየና ኦስትሪያ በመጡ ባለሙያዎች ይሰጥ ነበር። ከሦስት ዓመታት በኋላ፣ ማዘጋጃ ቤቱ የገንዘብ እጥረትን (አሳሳቢነትን) በመጥቀስ አስተዳደሩን ለትምህርትና ስነ-ጥበብ ሚኒስቴር አስረከበ።

ይህ ቢሆንም፣ በማዘጋጃ ቤቱ እና በኢትዮጵያ ብሔራዊ ቲያትር መካከል ያለው መሠረታዊ ግንኙነት የታሪኩ (የቅርሱ) ዋነኛ አካል ሆኖ ቀጥሏል።

የቲያትር ክፍሉ

ቲያትር ቤቱ በይፋ ከመከፈቱ በፊት፣ በ1943 (እ.ኤ.አ.) በአዲስ አበባ ማዘጋጃ ቤት ሥር መሠረታዊ የሙዚቃ እና የቲያትር ቡድን ተቋቁሞ ነበር። እንደ ዮፍታሔ ንጉሤ እና አፈወርቅ አዳፍሬ ያሉ አርቲስቶችን ያካተተው ይህ የኪነ ጥበብ ቡድን፣ ለወደፊት ሥራዎች መሠረት ጥሏል።